İklim krizi, kaynakların tükenmesi ve giderek artan çevresel baskılar, havacılık sektörünü daha sürdürülebilir ve döngüsel çözümlere yöneltiyor. Sürdürülebilir havacılık yakıtları, yenilenebilir enerji, atıktan enerji sistemleri, hava araçlarının yeniden değerlendirilmesi ve kompozit malzemelerin geri dönüştürülmesi; havacılığın çevresel ayak izini azaltmak için yeni yollar açıyor. Peki, döngüsel ekonomi havacılık sektöründe ne ölçüde uygulanabilir?
Günümüzde fosil yakıtlara olan bağımlılık, iklim değişikliğini her geçen gün daha da körüklemektedir. İklim krizinin etkileri artık hemen her sektörde açık bir şekilde hissedilmektedir. Sürecin yönetilebilmesi adına küresel ölçekte çeşitli kısıtlamalar getirilirken, alışkanlıklarımızda da köklü değişimler görülmektedir.
Hayatımıza giren “sürdürülebilirlik” kavramını son zamanlarda oldukça sık duyar olduk. Peki, nedir bu sürdürülebilirlik?
En temel tanımıyla sürdürülebilirlik; bir faaliyet yürütülürken gelecek nesillerin ihtiyaçlarını tehlikeye atmadan, onları gözeterek hareket etmektir. Bir sistemin veya çözümün gerçekten sürdürülebilir sayılabilmesi için yalnızca çevresel değil; çevresel, ekonomik ve sosyal boyutların tamamını aynı anda karşılaması gerekir. Örneğin günümüzde hidrojen, fosil yakıtlara kıyasla oldukça yüksek maliyetlidir ve mevcut şartlarda henüz ekonomik açıdan tam anlamıyla sürdürülebilir bir noktaya ulaşmamıştır. Sürdürülebilirlik kavramının yanı sıra son yıllarda hayatımıza giren ve giderek önem kazanan bir diğer kavram ise “döngüsel ekonomi”dir. Eğer bir tüketim modelinde kaynaklar “al-yap-at” prensibiyle günün sonunda çöpe gidiyorsa, bu yapı lineer (doğrusal) ekonomi olarak tanımlanır ve sürdürülebilir değildir. Döngüsel ekonomide ise “çöp” kavramını mümkün olduğunca ortadan kaldırmak hedeflenir. Temel amaç, kaynakları mümkün olan en az enerji ve çabayla döngü içerisinde tutarak yeniden değerlendirmektir.
Geleneksel geri dönüşüm (recycling) modellerinde birkaç döngü sonunda yine atık oluşabilirken, döngüsel ekonomide temel hedef, kaynakların mümkün olduğunca uzun süre sistem içerisinde tutulması ve sistem dışına çıkan atık miktarının en aza indirilmesidir. Havacılık endüstrisinin küresel ölçekte hızla büyümesi, sektörel çevresel etki kaygılarını da beraberinde getirmiştir. Havalimanlarında uçakların iniş-kalkış döngüsü (LTO), yerel emisyonlarda önemli paya sahip kalemlerden biridir.
Bu döngüdeki emisyonları azaltmak için konvansiyonel kerosene alternatif olarak sürdürülebilir havacılık yakıtları (SAF), biyoyakıtlar ve hidrojen gibi alternatif çözümler üzerine yoğunlaşılmaktadır. Ancak belirtildiği gibi, bu yakıtların tedarik, altyapı ve maliyet dengeleri henüz istenen ekonomik olgunluğa tam olarak erişememiştir. Bununla birlikte, havalimanlarının operasyonel kaynak kullanımı da çevresel ayak izini artırmaktadır. Çözüm odaklı yaklaşımlarda, havalimanlarında yenilenebilir enerji entegrasyonu ve etkili kaynak yönetimiyle atıkların azaltılması öne çıkan stratejilerdendir. Güneş ve rüzgâr enerjisi bu noktada ilk akla gelen kaynaklar olsa da operasyonel sahada bazı teknik kısıtlamalar barındırırlar. Örneğin, güneş panellerinin oluşturabileceği parlama ve yansımalar pilotların görsel yaklaşmalarını olumsuz etkileyebilir. Havalimanı sahası içerisine kurulacak rüzgâr türbinleri ise hava sahası mania kriterleri ve oluşturabileceği türbülans gibi hususlar nedeniyle uçuş emniyeti açısından dikkatle değerlendirilmelidir.
Bu nedenle, bu tür enerji tesislerinin uygun koşullar sağlanarak havalimanı sınırları dışında konumlandırılması daha rasyonel bir yaklaşım olabilir. Kaynakların doğru yönetiminde temel kural, tüketimi henüz kaynak aşamasındayken azaltmaktır (reduce). Örneğin bazı havayolu şirketleri, uçak içi ikram ve gıda tedarik süreçlerini optimize ederek hem enerji ihtiyacını hem de atık miktarını önemli ölçüde düşürmüştür.
Gatwick Havalimanı’nda yürütülen bir çalışma da oldukça dikkat çekicidir. Avrupa regülasyonlarına göre uluslararası uçuşlardan kaynaklanan organik/kabin atıkları CAT 1 (Kategori 1) yüksek riskli atık statüsünde değerlendirilebilmekte ve ilgili mevzuat doğrultusunda özel bertaraf süreçlerine tabi tutulmaktadır. Bu süreç hem operasyonel hem de maliyet açısından oldukça zahmetlidir.
Gatwick’te ise döngüsel yaklaşımın bir parçası olarak atıktan enerji (waste-to-energy) stratejisi uygulanmakta ve bu atıklar kontrollü yakma süreçleriyle enerjiye dönüştürülmektedir. Atıktan enerji elde etmek, atık hiyerarşisinde geri dönüşüm ve yeniden kullanımın altında yer alsa da bertaraf edilmesi gereken bir materyali katma değere dönüştürmesi açısından önem taşımaktadır. Döngüselliğin bir diğer çarpıcı örneği ise ömrünü tamamlamış hava araçlarının uçak mezarlıklarında kaderine terk edilmesi yerine; park, restoran, eğitim modülü veya yapısal eleman olarak yeniden değerlendirilmesidir (repurpose).
Sıfırdan bir restoran veya yapı inşa etmek için harcanacak hammadde ve enerji yerine, hâlihazırda kullanım dışı kalmış bir gövdenin değerlendirilmesi; hem gömülü enerjinin korunmasını sağlar hem de kaynak israfının önüne geçer.
Geçmiş dönemlerde hava aracı yapılarında ağırlıklı olarak alüminyum kullanılırken, günümüz modern yolcu uçaklarında kompozit malzemelerin kullanım oranı önemli seviyelere ulaşmıştır. Bu gelişmiş malzemelerin kullanım ömrü sonunda nasıl geri dönüştürüleceği ve yeniden ekonomiye kazandırılacağı, sektörel açıdan kritik bir başlıktır.
Güncel araştırmalar, kompozit malzemelerin geri kazanımına yönelik umut verici yöntemler ortaya koymakta ve lider üreticiler bu alanda kapsamlı Ar-Ge projeleri yürütmektedir.
Tüm bunlar, havacılığın çevresel ayak izini azaltmaya yönelik atılan somut adımlardan yalnızca birkaçıdır.
Peki, bir havacı olarak siz bu dönüşümün neresindesiniz?
Daha radikal ve yenilikçi fikirler geliştirilebilir mi?
Örneğin, havacılık ile farklı endüstrilerin atık ve enerji akışlarını bir araya getiren endüstriyel simbiyoz süreçleri havacılık ekosisteminde uygulanabilir mi?
Bu soruların yanıtlarını ve uygulama modellerini bir sonraki yazımızda ele alacağız.