Hava aracı bakımında teknisyenler; metal çapakları, kompozit tozları, kimyasal sıçramalar ve zararlı ışınlar gibi çeşitli göz riskleriyle karşı karşıyadır. Bu risklere karşı uygun güvenlik sınıfına sahip iş gözlükleri, yüz siperlikleri ve özel filtreli koruyucular kullanılmalıdır. Olası kimyasal temaslarda ise hızlı ve doğru müdahale, gözlerin kesintisiz yıkanması ve tıbbi yardım alınması kalıcı hasar riskini azaltmada kritik önem taşır.
Değerli okurlarımız, “Koruyucu Ekipman Rehberi” yazı dizimizin bir önceki sayısında, kişisel koruyucu donanımların temelini oluşturan ve doğrudan zemine bastığımız iş ayakkabılarını incelemiştik. Bu sayımızda ise hava aracı bakım personelinin en hassas, alternatifi ve yedek parçası bulunmayan duyu organı olan gözleri koruyan donanımları; iş gözlüklerini, yüz siperliklerini ve acil durum göz duşlarını ele alacağız.
Uçak bakım hangarları ve apron sahaları, tıpkı iş ayakkabılarında bahsettiğimiz gibi, standart bir endüstriyel üretim hattından çok daha farklı ve tehlikeli riskler barındırır.
Yüksek basınçlı sıvılar ve gazlar, sivri uçlu aletler, yüksek hızla fırlayan metal parçalar (perçin çapakları ve emniyet teli parçaları), agresif havacılık kimyasalları, uçak yakıtları ve kompozit tozları… Böylesi zorlu bir ortamda “sadece kısacık bir işlem” bahanesiyle takılmayan koruyucu gözlük, saniyeler içinde geri dönüşü olmayan kayıplara yol açabilir. En iyi ihtimalle mesleğimizi, en kötü ihtimalle ise görme yetimizi kaybetmemize neden olabilir.
Hava Aracı Bakımının Zorlu Şartları ve Temel İhtiyaçlar
Hangar ve apron ortamlarındaki çalışma dinamikleri göz önüne alındığında, raftan rastgele alınmış herhangi bir şeffaf gözlük ihtiyacı karşılamayabilir. Teknisyenin çalışma koşullarına göre koruyucuların sahip olması gereken farklı özellikler vardır:
Mekanik Darbe ve Partikül Direnci: Yapısal onarım operasyonlarında çalışan bir teknisyen için kırılan matkap uçları, emniyet teli parçaları ve perçin kalıntıları en büyük tehlikeler arasındadır. Gözlüğün bu yüksek hızlı darbelere dayanması ve kırılarak göze batmaması şarttır.
Sıvı ve Kimyasal Dayanımı: Hidrolik sıvıların, uçak yakıtının, güçlü solventlerin ve boya sökücülerin göze teması şiddetli kimyasal yanıklara yol açabilir. Sıvı damlacıklarının sızmasını engelleyen “tam kapalı” (goggle) tasarımlar veya uygun siperlikler kullanılmalıdır.
Toz ve Lif Koruması: Kompozit atölyelerinde veya zımpara işlemleri sırasında açığa çıkan ince karbon ve cam elyafı tozlarının göze ulaşmasını önlemek için uygun koruyucu donanımlar tercih edilmelidir.
Konfor, Optik Kalite ve Buğu Önleme: Yakıt tankı gibi dar ve sıcak alanlarda kullanılan gözlüklerin buğulanmaması, görüşte şekil bozukluğu yaratmaması ve baş ağrısına neden olmaması hayati önem taşır.
Radyasyon ve Optik Riskler: Tahribatsız muayenede kullanılan ultraviyole ışık kaynakları, aprondaki şiddetli güneş parlamaları ve yapısal parça onarımlarındaki kaynak işlemlerinden yayılan yoğun ark ışığı ciddi tehdit oluşturur. Kalıcı retina hasarı ve katarakt gibi riskleri önlemek için işlemin niteliğine uygun UV filtreli, güneş parlamasını önleyici veya kaynak işlemlerine özel sertifikalı koruyucular tercih edilmelidir.
İş Gözlüğü Seçerken Dikkat Edilmesi Gereken Standartlar
EN 166 (Kişisel Göz Koruyucu Temel Standardı): Endüstriyel göz koruyucularının tabi olduğu temel standarttır. Lensin ve çerçevenin mekanik darbe dayanımını, optik netlik sınıfını, aşırı sıcaklığa dayanımını, çizilme ve buğu direncini, ayrıca sıvı sıçramalarına karşı sızdırmazlığını belirleyen genel kuralları içerir.
EN 170 (Ultraviyole / UV Filtreleri Standardı): Gözü zararlı morötesi radyasyona karşı koruyan optik filtrelerin test ve geçirgenlik standardıdır. Kodun başındaki “2” veya renk algısını koruyan “2C” ibaresi bu filtre türünü belirtir. Bu filtreler, teknisyenin gözünü UV-A ve UV-B ışınlarından korurken havacılıkta kablo demeti ve ikaz renklerini doğru ayırt etmesine yardımcı olur.
İş güvenliği gözlüklerine ilişkin standartlar bu ikisiyle sınırlı değildir. EN 172 (güneş parlaması ve UV koruması), EN 169 (kaynak ışığı ve ark koruması), EN 171 (kızılötesi radyasyon filtresi), EN 207/208 (lazer koruması ve hizalama), EN 379 (otomatik kararan kaynak filtreleri), ANSI Z87+ (ABD’de kullanılan yüksek darbe standardı) ve MIL-PRF-32432 (askerî balistik darbe standardı) diğer ilgili standartlar arasındadır.
Önemli Not: Endüstride 20 yılı aşkın süredir referans alınan EN 166 standardının yerini, kademeli olarak EN ISO 16321 standardı almaktadır. Sahadaki ve depolardaki ürünlerde, ayrıca teknik şartnamelerde EN 166 kodlamaları hâlâ yaygın olarak görülmektedir. Yeni nesil koruyucu gözlüklerde ise EN ISO 16321 standardına geçiş süreci devam etmektedir.
Bir İş Gözlüğü Bize Ne Anlatır? (EN 166 Kod Çözümleme Rehberi)
Bir güvenlik gözlüğünün lensinde “2C-1.2 ABC 1 FT KN” veya “5-2,5 XXX 1 FT KN” gibi alfanümerik kodlar yer alabilir. Bunlar rastgele seçilmez; ürünün sertifikalandırıldığı koruma seviyelerini gösterir. Lenslerde olduğu gibi gözlük çerçevelerini tanımlayan kodlar da bulunur. Bu kodların her bölümü farklı bir özelliği belirtir.
1. Filtre Tipi: Lensin hangi ışık ve radyasyon türünü süzdüğünü belirtir. Kodun ilk hanesinde karşılaşılabilecek ibareler şunlardır:
• Boş Bırakılabilir (-): Optik radyasyon koruması yoktur; yalnızca talaş ve darbelere karşı mekanik koruma sağlar.
• 2: Ultraviyole ışınlarını filtreler; ortamın renk tonlarında hafif sapmalara neden olabilir.
• 2C veya 3: UV ışınlarını engellerken renk algısını korur. Havacılıkta renklerin doğru ayırt edilmesi açısından önemlidir.
• 4: Kızılötesi ışınları filtreler.
• 5: Endüstriyel güneş filtresidir. Gündüz apronda güneş kaynaklı UV ışınlarını filtreler ve kamaşmayı azaltır.
• 6: Güneş ve kızılötesi filtresidir. Güneş parlamasıyla birlikte kızılötesi ışınımı da filtreler.
2. Işık Geçirgenlik Derecesi: Bu sayı, lensin koyuluk derecesini ifade eder.
• 1.1 - 1.2 (Şeffaf): Işığın %74–100’ünü geçirir. Hangar içi, kapalı atölye ve gece apron operasyonları için uygundur.
• 1.4–1.7 (Sarı): Işığın %43–74’ünü geçirir. NDT kapsamındaki floresan çatlak kontrollerinde kontrastı artırabilir ve loş ortamlarda görüşü netleştirebilir. Zararlı ultraviyole ışınlarını filtrelerken yeşil-sarı floresan penetrantın ışımasını belirginleştirerek çatlak kontrastını artırır.
• 2.0 - 2.5 (Kahverengi): Işığın %18–43’ünü geçirir.
• 3.1 (Polarize): Işığın %8–18’ini geçirir. Güneşli günlerde apron betonundan ve uçak gövdesinden yansıyan şiddetli parlamayı azaltır.
• 4–6 (Çok Koyu Lensler): Oksi-gaz kaynağı ve alevle kesme işleri için kullanılır.
• 9–14 (Kaynak Camları): TIG, MIG ve ark kaynağı maskelerinde kullanılan koyu filtre tonlarıdır.
3. Üretici Kimlik Kodu: Üretici firmaya ait tescilli semboldür.
4. Optik Sınıf: Lensin görüntüyü bozma ve gözü yorma düzeyini gösterir.
• Sınıf 1: Görüntü bozulmasını en aza indirir. Personelin tüm vardiya boyunca kesintisiz kullanabilmesi için tasarlanmıştır.
• Sınıf 2: Düşük düzeyde optik sapma içerir; günde 1–2 saati aşmayan kısa süreli bakım işleri için uygundur.
• Sınıf 3: Belirgin görüntü bozulmasına neden olabilir. Uzun süreli kullanımda baş ağrısına yol açabileceğinden yalnızca geçici veya ziyaretçi amaçlı kullanıma uygundur.
5. Mekanik Dayanım ve Sıcaklık Direnci: Lensin fırlayan parçacıklara ve darbelere karşı direncini gösterir.
• S (Başlangıç Seviyesi): 22 mm çapındaki çelik bilyenin 5,1 m/s hızla düşürülmesiyle yapılan testi ifade eder. F, B ve A sınıflarındaki gibi yüksek hızla fırlayan çapaklara karşı değil, daha yavaş ancak ağır darbelere karşı koruma sağlamak üzere tasarlanmıştır.
• F (Düşük Enerjili Darbe): 6 mm çapındaki çelik bilyenin 45 m/s hızla çarpmasına karşı dayanımı ifade eder. Emniyet teli kırıkları ve perçin çapaklarına karşı standart saplı gözlüklerdeki darbe dayanımı sınıflarından biridir.Hangarda kullanılacak gözlük, yapılacak işe uygun koruma seviyesine sahip olmalıdır.
• B (Orta Enerjili Darbe): 6 mm çapındaki çelik bilyenin 120 m/s hızla çarpmasına karşı dayanımı ifade eder. Bu seviyeye yalnızca tam kapalı, contalı (goggle) modeller ulaşabilir.
• A (Yüksek Enerjili Darbe): 190 m/s hızındaki darbelere karşı dayanımı ifade eder; bu sınıf tam yüz siperliklerinde bulunur.
• T (Sıcaklık Direnci): Mekanik dayanım kodunun yanına geldiğinde (FT, BT gibi), darbe dayanımının −5 °C ile +55 °C arasındaki sıcaklıklarda korunduğunu belirtir.
6. İlave Kaplama ve Performans Özellikleri: Lens yüzeyindeki özel kaplamaları ve performans özelliklerini belirtir:
• K (Çizilme Direnci): Metal talaşlarına ve zımpara tozlarına karşı dayanımı artıran sertleştirilmiş dış yüzeyi belirtir; lensin matlaşmasını geciktirir.
• N (Buğu Direnci): Sıcak-soğuk geçişlerinde ve toz maskesiyle çalışırken lensin iç yüzeyinde terleme ve buğulanmayı geciktirir.
• 8 (Elektrik Arkı Direnci): Kısa devre elektrik arkının oluşturduğu alev ve radyasyona karşı koruma özelliğini belirtir.
• 9 (Erimiş Metal Direnci): Sıcak metal sıçramalarının lense yapışmasını veya lensi delip geçmesini önlemeye yönelik korumayı belirtir.
7. Çerçeve Üzerindeki İşaretlemeler ve Sızdırmazlık Sınıfları
Gözlük sapındaki üretici ve mekanik dayanım kodları mercekle aynı kurallara sahip olsa da çerçeveyi ayıran en kritik fark sızdırmazlık sınıflarıdır. Çerçeve üzerindeki 3 (sıvı/ hidrolik), 4 (kalın toz) ve 5 (gaz/ince toz) gibi rakamsal kodlar, agresif akışkanların kenarlardan sızmasını önleyen bariyer seviyelerini gösterir. Bu nedenle teknisyenler, seçim yaparken çerçeve sızdırmazlık kodlarının çalışma ortamı riskleriyle örtüşmesine mutlaka dikkat etmelidir. (Gözlük Çerçevesi Kodu Örneği: ABC EN166 3 4 FT)
Tüm Önlemlere Rağmen: Acil Göz Duşları ve İlk Müdahale
İş güvenliği gözlükleri riskleri en aza indirse de hava aracı bakım ortamında beklenmedik durumlar yaşanabilir. Yüksek basınçlı bir hidrolik hattın gevşetilmesi sırasında oluşan ani püskürmeler, baş üstü çalışırken sıvıların aralıklardan aşağı sızması veya iş bitiminde gözlük çıkarılırken eldivendeki kimyasalın göze temas etmesi olası senaryolardır.
Özellikle fosfat ester bazlı hidrolik sıvılar, uçak yakıtı, motor yağları ve solventler göze temas ettiğinde kısa sürede ciddi kimyasal hasara ve kornea yaralanmalarına yol açabilir. Böyle bir durumda kalıcı hasar riskini azaltmak için acil göz duşları ve doğru ilk müdahale önemlidir. Göz duşları hakkında daha ayrıntılı bilgi için EN 15154 standardına başvurulabilir.
Yeşil Şişe (Sodyum Klorür / %0,9 NaCl Salin Solüsyonu): Mekanik yabancı cisimlerin temizlenmesinde kullanılır. Emniyet teli kırıkları, sac talaşları, perçin çapakları veya kompozit zımpara tozları göze kaçtığında, gözü yıkayarak partiküllerin uzaklaştırılmasına yardımcı olur.
Mavi Şişe (pH nötr / fosfat tampon solüsyonu): Kimyasal nötralizasyon amacıyla üretilmiştir. Asidik veya bazik kimyasalların (hidrolik sıvısı, akü asidi vb.) göze sıçraması durumunda kullanılmak üzere tanımlanmıştır.
Göze Sıvı Temasında İzlenmesi Gereken Adımlar:
İlk 10–15 Saniye Hayatidir: Kimyasalın kornea dokusuna nüfuz etmesini önlemek için vakit kaybetmeden en yakın acil göz duşuna ulaşılmalıdır.
Kesintisiz 15 Dakika Yıkama: Gözler, göz duşunda veya uygun yıkama solüsyonuyla en az 15 dakika boyunca kesintisiz yıkanmalıdır.
Göz Kapaklarını Açık Tutun: Refleks olarak gözler sıkıca kapanabilir. Sıvının göz yüzeyinden ve kapak altlarından arınması için göz kapakları açık tutulmalı, göz küresi her yöne hareket ettirilmelidir.
Kesinlikle Ovuşturmayın: Gözü ovalamak, kimyasalın dokuya daha fazla nüfuz etmesine veya mevcut mikropartiküllerin korneayı çizmesine neden olabilir.
Kontakt Lensleri Çıkarın: Kontakt lens varsa, yıkamaya başladıktan sonra mümkün olan en kısa sürede çıkarılmalıdır. Ancak lensleri çıkarmak için yıkamayı geciktirmeyin.
Tıbbi Yardım Alın: İlk yıkamanın ardından vakit kaybetmeden revire veya bir sağlık kuruluşuna başvurulmalı; maruz kalınan kimyasalın Güvenlik Bilgi Formu (SDS) sağlık personeline bildirilmelidir.
Hangar Kuralı: Bakıma başlamadan önce çalışılan bölgeye en yakın acil göz duşunun veya seyyar göz yıkama solüsyonunun yerini belirlemek ve erişim yolunun açık olduğunu kontrol etmek, koruyucu gözlük takmak kadar temel bir emniyet alışkanlığıdır.
